Een enorme economische hausse na de Eerste Wereldoorlog

Maar ook omdat Eindhoven-stad veel te veel georiënteerd werd op het personeel dat van heinde en verre geworven werd voor de enorme fabriekscomplexen van Philips, de daarbij aangetrokken emballage-producenten, reclamemakers, handelaars op detaillisten-niveau van het duchtig veranderde primaire volksvoedsel, instellingen voor ambachtsonderwijs en voor uitgebreider lager onderwijs, de befaamde ULO’s.

Daardoor veranderde Eindhoven-centrum geducht van karakter. Na 1920 was er, tot in 1932, in Eindhoven alles merkbaar van de enorme hausse nadat een veelomvattende vrede gesloten was met de verpletterend verslagen centrale mogendheden: Keizerlijk Duitsland en Keizerlijk-Koninklijk Oostenrijk-Hongarije. Duitsland moest zijn koloniën afstaan, Oostenrijk en Hongarije ieder het gros van hun grondgebied en verder voldoen aan niet te volbrengen schatplichtigheden om de oorlogsschades te vergoeden.

Westelijk Europa verwoest

Half België lag op apegapen en al deze zwaar aangeslagen staten moesten zien dat hun onderdanen, als ze mobiel genoeg waren, naar Eindhoven kwamen om te gaan werken aan de verschillende lopende banden, aangedreven door hun centrale stoommachines die dag en nacht doordraaiden, want Nederland ervoer een hausse. Vaak was in die staten, voormalige oorlogstonelen, de economische infrastructuur totaal ontredderd. Kon het zijn, dan bleven die onderdanen door de week in gezellenhuizen (voor eenzaten) logeren en dat gaf vooral in Strijp waar deze lieden hun emplooi vonden, bijvoorbeeld op de afdelingen waar de lampenglazen en masse werden geproduceerd, veel sociale veranderingen: Strijp dreigde “steeds” te worden, het ergste wat die eigenerfde boeren zich konden voorstellen, want ook hun daggelders kregen een grote mond.

De taak van de Kerk via Leo XIII

Daarom was het zaak de katholieke kerk erbij te halen om de nieuwe werknemers betere mores bij te brengen want er werd in deze hausseperiode veel en langdurig gestaakt. Bovendien werden er socialistische staatstheorieën gesleten door Hollanders, ook dat nog. Aan de autoritaire Arnoldus Diepen, Bisschop van Den Bosch, zelf zoon van een grootindustrieel, konden deze deftige boeren hun zorgen kwijt. In het geheim werd een arbeidersparochie opgericht die de sociale en politieke leer van Paus Leo XIII zou moeten onderrichten via de volkse lagere scholen die in Strijp moesten komen.

Een sociale Encycliek

Leo had, in zijn hoedanigheid van hoeder van de maatschappelijke rechtvaardigheid tussen werkgevers en arbeiders de klassenstrijd ten strengste veroordeeld in zijn zendbrief Rerum Novarum waarin hij uitgebreid inging op het industrialisatiewezen dat aan de volstrekt vrije marktwerking van vraag en aanbod eigenlijk het absoluut primaat wilde geven. De arbeider moest zich goed weten te verkopen als werkeenheid. En kon hij dat niet, dan was dat jammer voor hem.

Leo vond dat misbruik van bevoegdheden, omstandigheden en feitelijk gezag. Hij wees op voorgegeven rechtsbeginselen die de christenheid altijd geleerd had op basis van Openbaring en rechtstraditie sedert 550. Hij staat nog steeds bekend om zijn intellectualisme, de ontwikkeling van de sociale leer met zijn encycliek Rerum Novarum en zijn pogingen om de positie van de Kerk te bepalen ten opzichte van het moderne denken.

Hij beïnvloedde de rooms-katholieke mariologie en promootte zowel de rozenkrans als het scapulier. Hij vaardigde een recordaantal van elf encyclieken over de rozenkrans uit, gaf zijn goedkeuring aan twee nieuwe mariale scapulieren en was de eerste paus die het volledig eens was met het concept van Maria als middelares. Dat had emancipatoire effecten voor de vrouwen die gedwongen aan het grootschalige industriële arbeidsproces dat zich na 1900 ontwikkelde, die de staatsregeerders in wetten moesten vertalen.

De katholieke sociale leer

Maar het aanbod regelde ook de prijs van de bieding. In 1920 waren er veel mannen op drift geraakt door de oorlogsomstandigheden die tot 1925 feitelijk bleven voortduren: ze waren van huis en haard verdreven, volkomen ontheemd, en waren tegen een schijntje als slaven verkrijgbaar. Maar dat had Leo juist veroordeeld en Leo had ook de maatstaven voor een evenredige loonschaal gecodificeerd in zijn zendbrief. Hij had de klassenstrijd afgekeurd als wetgever van de mensheid. Maar hij had toch ook het stakingsrecht erkend als fundamenteel grondrecht, als er met de bazen en directies niet redelijk te praten bleek. Leo vond dat de kerk haar taak moest herpakken als supranationale wetgeefster voor het nationale arbeidsrecht en het bijbehorende flankerende socialezekerheidsrecht.

Leo’s concordatenpolitiek

Hij was al in verschillende zaken interstatelijke arbiter geweest en met veel succes. Alleen: hij had daartoe wereldlijke macht nodig, omdat hij ook als arbiter in zekere zin staatkundig onafhankelijk en zelfstandig moest zijn van de staten en hun regeringen. Hij meende dat te kunnen regelen in verdragen, te sluiten tussen de kerk enerzijds en de nationale volksvertegenwoordigingen anderzijds, de zogeheten concordaten. Daarvoor had hij diplomaten nodig in zijn dienst en dus een zekere extraterritorialiteit voor zijn kantoren in Rome. Dan kon de Paus ook toezien op de nog uit te voeren vredesregelingen. Want die waren toch wel erg onrechtvaardig.

Maar Leo was in 1903 gestorven en zijn opvolgers hadden er door de oorlog vooral, nog niets aan kunnen doen. Dat zou echter, als de vrede weer hersteld was in West-Europa, anders worden met behulp van de gelovigen overal ter wereld. Dan zou de Paus, dat was in 1927 Paus Pius XI, eerst met Italië een regeling moeten treffen over de volkerenrechtelijke status van Het Vaticaan en de Heilige Stoel, de rechtsorganisatie waarmee de Paus met machthebbers communiceert. Tijdens de bouwjaren van de Sint Teresia kreeg dat zijn beslag, via Mussolini, de fascistische dictator, in het Concordaat van Lateranen van 1929.

Het Concordaat van Lateranen

Het proces van toenadering tussen kerk en wereld heeft Charles Eyk in beeld gebracht in de scheidingswand die de apsis met priesterkoor van de Teresiakerk afbakent van het schip, de plaats waar het volk in aanbidding neergezegen zou zijn. Links het Romeinse kantorencomplex met Sint-Pieter en rechts het bruisend over geïndustrialiseerde Groot-Eindhoven waar grote stadsmanieren helaas steeds meer gangbaar werden, ook bij verkering en verlovingen van de kunnes (de fysieke geslachten) die juist gescheiden moesten blijven totdat de pastoor de ringen had overreikt na zegening van het thans geoorloofde geslachtelijk verkeer. Zoals Sint Augustinus, de Kerkvader, de Kempenaren al eeuwen had voorgehouden.

De tekst van dit artikel is gepubliceerd onder een CC BY-SA 4.0-licentie. Voor de illustraties geldt de licentie die in het bijschrift is vermeld.